Malatya Topraklama ve Paratoner

Topraklama tam olarak ne yapar?

Bir cihazın içindeki kablo yalıtımı bozulup metal gövdeye temas ettiğinde, gövde tehlikeli bir gerilime çıkar. Topraklama iletkeni bu akıma çok düşük dirençli bir yol sunar. Akım toprak hattı üzerinden akmaya başlar, kaçak akım rölesi bu dengesizliği görür ve devreyi keser. Bu zincirin herhangi bir halkası eksikse koruma çalışmaz.

Topraklamanın yokluğunda ise gövdedeki gerilim, ona dokunan kişi üzerinden toprağa akmaya çalışır. "Çarpma" dediğimiz durum tam olarak budur.

Topraklama direnci ve ölçüm

Topraklamanın etkinliği, ölçülen direnç değeriyle belirlenir. Değer ne kadar düşükse koruma o kadar iyidir. Ölçüm, özel topraklama megeri ile ve toprağın kuru olduğu dönemde yapılmalıdır; yağmurdan hemen sonra yapılan ölçüm gerçekte olduğundan iyi sonuç verir.

Toprak direnci zeminin cinsine göre değişir. Malatya'nın kırsal mahallelerinde sık karşılaşılan taşlı ve kuru zeminlerde tek bir çubuk elektrot yeterli olmayabilir; birden fazla elektrot veya kimyasal iyileştirme gerekebilir.

Eş potansiyel bağlantı

Banyo gibi ıslak hacimlerde, su boruları, kalorifer boruları, küvet ve metal duş teknesi gibi iletken parçalar birbirine ve topraklamaya bağlanır. Buna eş potansiyel bağlantı denir. Amaç, iki metal yüzey arasında gerilim farkı oluşmasını engellemektir. Banyoda dokunduğunuz iki metal parça arasında fark yoksa akım da geçmez.

Tadilatta boru değiştirildiğinde bu bağlantı çoğu kez unutuluyor. Plastik boruya geçilmiş bir binada eski metal hattın sağladığı süreklilik de ortadan kalkmış oluyor. Banyo tadilatlarında bu kalemi ayrıca kontrol ediyoruz.

Paratoner ne zaman gerekir?

Paratoner, yıldırımın binaya doğrudan düşmesi hâlinde akımı kontrollü biçimde toprağa aktarır. Açık arazideki müstakil yapılar, çevresindeki binalardan yüksek yapılar, sanayi tesisleri, depolar ve tarımsal işletmeler için önerilir.

Paratoner sisteminin üç parçası vardır: yakalama ucu, iniş iletkeni ve topraklama. Üçünün de bakımlı olması gerekir; iniş iletkeni kopmuş bir paratoner koruma sağlamaz, hatta riski artırır. Kurulum kadar yıllık kontrolü de öneriyoruz.

Topraklama ne işe yarar?

Topraklama, arıza anında kaçak akıma güvenli bir yol açar. Metal gövdeli bir cihazın içinde yalıtım bozulduğunda akım gövdeye geçer; topraklama varsa akım toprağa akar ve koruma devreye girer.

Topraklama olmayan bir tesisatta o akım, cihaza dokunan kişi üzerinden geçer. Kaçak akım rölesi olsa bile, topraklama yoksa röle her durumda beklenen hızda devreye giremez.

Prizde toprak fişinin görünmesi, arkada gerçekten bir hat olduğu anlamına gelmez. 1990 öncesi tesisatların büyük bölümünde uçlar boşta bırakılmıştır.

Topraklama var mı, nasıl anlaşılır?

Ucuz bir priz test cihazıyla prizde toprak olup olmadığı saniyeler içinde anlaşılır. Ama bu cihaz sadece varlığını gösterir; direncinin yeterli olup olmadığını göstermez.

Asıl ölçüm topraklama direnci ölçümüdür. Özel cihazla yapılır ve sonucu belgelenir. Direnç yüksekse topraklama var görünse de görevini yapmıyordur.

Yaptığımız her işte bu ölçümü yapıp sonucu yazılı veriyoruz. "Topraklama var" demek yerine kaç ohm olduğunu söylüyoruz.

Topraklama nasıl yapılır?

Yeni yapılarda en sağlıklısı temel topraklamasıdır: temel betonuna gömülen iletken, binanın topraklama sistemini oluşturur. Beton dökülmeden yerleştirilmesi gerekir.

Mevcut yapılarda çubuk (kazık) topraklama uygulanır. Bakır kaplı çelik çubuklar toprağa çakılır ve ana potansiyel dengeleme barasına bağlanır.

Toprağın direnci nemine ve yapısına göre değişir. Kayalık ve kuru zeminlerde tek çubuk yetmez; birden fazla çubuk ya da özel iletken dolgu gerekir. Bu, ölçümle belirlenir.

Potansiyel dengeleme

Topraklama tek başına yeterli değildir. Binadaki metal borular, kalorifer tesisatı, su tesisatı ve metal konstrüksiyon aynı potansiyele getirilmelidir.

Bu yapılmadığında iki metal yüzey arasında potansiyel farkı oluşabilir. Banyoda duş alırken metal armatüre dokunulduğunda hissedilen karıncalanmanın sebebi çoğu zaman budur.

Potansiyel dengeleme barası genelde bina girişinde ya da kazan dairesinde bulunur. Yeni yapılan tesisatlarda bu bağlantıların yapılmış olması gerekir.

Paratoner: kim için gerekli?

Paratoner, yıldırımı kontrollü bir yoldan toprağa iletir. Yüksek yapılarda, açık arazideki tek yapılarda ve yıldırım riski yüksek bölgelerde anlamlıdır.

Bağ evi, sera, tarımsal tesis ve uzun arazi enerji hattı bulunan yerlerde özellikle önerilir; uzun hat, yıldırımın tesisata girmesi için doğrudan bir yol oluşturur.

Paratoner tek başına çalışmaz; kendi topraklama sistemi ve iniş iletkeni ile bir bütündür. Ayrıca tesisatta parafudr bulunması, indüklenen gerilime karşı cihazları korur.

Periyodik kontrol

Topraklama direnci zamanla değişir; toprağın nemi, çubuğun korozyonu ve bağlantıların gevşemesi etkiler. O yüzden periyodik ölçüm önerilir.

İş yerleri ve sanayi tesislerinde bu ölçüm zaten mevzuat gereği yapılır. Konutlarda zorunlu değildir ama birkaç yılda bir ölçtürmek, görünmeyen bir riski görünür kılar.