Malatya Tarımsal Sulama Sistemleri

Planlama: önce su, sonra hat

Sulama sistemi tasarımı su kaynağıyla başlar. Kuyunun verimi (saatte kaç m³ su verebildiği), dinamik su seviyesi ve suyun kalitesi belirlenmeden pompa seçilemez. Şebeke veya gölet suyu kullanılıyorsa basınç ve süreklilik değerlendirilir.

İkinci adım arazinin kendisidir: alan büyüklüğü, kot farkları, bitki türü ve sıra aralığı. Kot farkı olan arazilerde üst bölümlere ulaşmak için ek basınç gerekir; eğim aşağı yönde ise basınç fazlalığı damlatıcıları zorlayabilir ve basınç düzenleyici gerekir.

Ancak bunlar netleştikten sonra hat çapları, zon sayısı ve pompa kapasitesi hesaplanır. Bu sırayı atlayan sistemlerde, döşenmiş bir hattın sonradan değiştirilmesi gerekiyor.

Zonlama neden gerekli?

Bir pompanın verebileceği debi sınırlıdır. Tüm bahçeyi aynı anda sulamak istendiğinde her damlatıcıya düşen debi azalır ve uzak noktalara su ulaşmaz. Zonlama, araziyi pompanın kapasitesine uygun bölümlere ayırıp sırayla sulamaktır.

Zon sayısı, pompa debisi ile toplam su ihtiyacının oranından çıkar. Otomasyon panosu ile zonlar sırayla ve programlı biçimde çalıştırıldığında, gece saatlerinde insansız sulama mümkün oluyor; hem buharlaşma kaybı hem elektrik maliyeti düşüyor.

Filtreleme: damlama sisteminin ömrü

Damlatıcı delikleri milimetrenin altındadır; en küçük partikül bile zamanla tıkanmaya yol açar. Dolayısıyla filtre istasyonu, sistemin en belirleyici ve en çok ihmal edilen parçasıdır.

Filtrenin düzenli temizlenmesi şart. Otomatik geri yıkamalı sistemler bu işi kendisi yapar ve büyük alanlarda işçiliği bitirir.

Elektrik tarafı ve koruma

Tarımsal sulamada pompa arızalarının önemli bölümü elektrikseldir: faz kaybı, düşük gerilim, kuru çalışma ve yıldırım kaynaklı hasar. Arazi hatlarında gerilim dalgalanması şehir içinden daha yaygındır.

• Faz koruma rölesi ve düşük gerilim koruması zorunlu kabul edilmeli
• Kuru çalışma koruması, kuyu seviyesi düştüğünde motoru durdurur
• Pano dış ortamda ise en az IP54 koruma sınıfında olmalı
• Topraklama ve parafudr, arazi hatlarında ihmal edilmemeli
• Enerji hattı kesiti mesafeye göre hesaplanmalı, gerilim düşümü kontrol edilmeli

Bu kalemlerin toplam maliyeti pompanın küçük bir yüzdesidir; buna karşılık sezon ortasında yanan bir pompanın maliyeti sadece cihaz değil, kaybedilen sulama zamanıdır.

Yöntem seçimi: ürün ve arazi belirler

Damlama sulama suyu doğrudan köke verir; buharlaşma kaybı en düşük yöntemdir. Meyve ağacı, bağ, sıra bitkileri ve serada standart tercihtir.

Yağmurlama geniş ve yayılı alanlarda, özellikle tahıl ve yem bitkilerinde tercih edilir. Don koruması amacıyla da kullanılabilir; bu, damlamanın sağlayamadığı bir avantajdır.

Aynı arazide iki sistem birlikte de kullanılabilir. Zonlar ayrı kurulur ve ayrı programlanır; pompa ve filtre istasyonu her iki sistemin ihtiyacına göre boyutlandırılır.

Su kaynağı ve tahsis

Kuyu, gölet, kanal ya da şebeke; kaynağın kapasitesi sistemin tamamını belirler. Ölçülmeden yapılan tasarım, sahada çalışmayan bir sistem üretir.

Kuyu kullanılacaksa verim ve dinamik su seviyesi ölçülür. Kanal ve gölet suyunda ise filtreleme çok daha kritik hâle gelir; askıda katı madde oranı yüksektir.

Sulama birliği ya da kooperatif suyu kullanılıyorsa tahsis saatleri ve basıncı da tasarıma girer. Belirli saatlerde su geliyorsa depo şart olur.

Zon planı ve program

Toplam su ihtiyacının kaynak kapasitesine bölünmesiyle zon sayısı çıkar. Her zon sırayla çalışır; hepsinin aynı anda çalışması beklenmez.

Bitki tipi, toprak yapısı ve arazi eğimi zon ayrımında dikkate alınır. Kumlu toprakta sık ve kısa, killi toprakta seyrek ve uzun sulama uygundur.

Sulama saati de verimi etkiler. Sabaha karşı yapılan sulamada buharlaşma en düşüktür; öğlen sulaması ciddi kayıp demektir.

Arazi enerji hattı

Uzun arazi hatlarında gerilim düşümü hesaplanmadan kablo kesiti seçilemez. Yetersiz kesit, motorun düşük gerilimle çalışıp ısınmasına ve zamanla yanmasına yol açar.

Pano; faz koruma, termik koruma ve kuru çalışma koruması içermelidir. Bunlar olmadan kurulan bir sistemde ilk arıza motoru götürür.

Enerji hattı çekmenin maliyeti mesafeyle hızla artar. Belirli bir mesafeden sonra güneş enerjili sistem daha ekonomik hâle gelir; iki seçeneği yan yana hesaplayıp veriyoruz.

Bakım takvimi

• Sezon başı: hat yıkama, filtre temizliği, damlatıcı kontrolü
• Sezon içi: filtre basınç farkı takibi, tıkanan damlatıcı değişimi
• Ayda bir: pompa ve pano gözle kontrol
• Sezon sonu: hat boşaltma, kış moduna alma
• Yılda bir: kuyu verimi ve pompa performansı kontrolü

Bu takvim uygulandığında sistem yıllarca sorunsuz çalışır. En sık yapılan hata filtre temizliğinin ihmal edilmesidir; tıkanan filtre önce basıncı düşürür, sonra pompayı zorlar.