Kompanzasyon panosu nedir, reaktif ceza nasıl önlenir?

Reaktif ceza, birçok işletmenin farkında olmadan yıllarca ödediği bir kalem. Kompanzasyon panosu bunu önlemek için kurulur, ama kurulduğu gibi bırakıldığında birkaç yıl içinde işlevini kaybeder.

Reaktif enerji nedir?

Motor, transformatör ve balast gibi endüktif yükler çalışabilmek için manyetik alan kurmak zorundadır. Bu alanı kurmak için şebekeden çekilen enerji iş üretmez ama hatları meşgul eder. Buna reaktif enerji denir.

Dağıtım şirketleri bu yükü sınırlamak için, çekilen aktif enerjiye oranla belirli bir eşiği aşan reaktif tüketimi faturaya yansıtır. Bu kalem, üretim yapmadığınız bir şey için ödeme yapmanız anlamına gelir.

Kompanzasyon nasıl çözer?

Kondansatörler, endüktif yüklerin ihtiyaç duyduğu reaktif enerjiyi tesisin içinde üretir. Böylece bu enerji şebekeden çekilmek zorunda kalmaz. Kompanzasyon panosu, kondansatörleri gruplar hâlinde (kademe) devreye alıp çıkararak anlık ihtiyacı takip eder.

Panonun beyni reaktif güç kontrol rölesidir. Akım trafosu üzerinden tesisin yükünü okur ve hangi kademelerin devreye gireceğine karar verir. Doğru ayarlanmış bir röle, gün içinde değişen yüke sürekli uyum sağlar.

Neden birkaç yılda bozulur?

Kondansatörler sarf malzemesidir. Sıcaklık, sık devreye girme ve harmonik bozulma altında kapasiteleri yıldan yıla düşer. Beş yıl önce 25 kVAr veren bir kondansatör bugün 15 kVAr veriyor olabilir, pano çalışıyor görünür ama ceza geri gelir.

• Kondansatör kapasitesi zamanla düşer, etiket değerini vermez
• Kompanzasyon kontaktörleri günde onlarca kez devreye girer ve kontakları aşınır
• Deşarj dirençleri bozulduğunda kondansatör devreye girerken zorlanır
• İşletme yeni makine aldığında mevcut kademe yapısı yetersiz kalır

Harmonik: gizli düşman

Sürücülü motorlar, invertörler, LED sürücüler ve UPS'ler şebekeye harmonik bozulma verir. Harmoniklerin yüksek olduğu tesislerde standart kondansatörler aşırı ısınır ve normalden çok daha hızlı bozulur.

Bir tesiste kondansatörler sürekli ve erken bozuluyorsa, sorun ürün kalitesinden çok harmonik olabilir. Bu durumda kondansatör önüne harmonik (detuned) reaktör konulması gerekir. Ölçüm yapılmadan bu ayrım anlaşılmaz.

Yıllık bakımda ne yapılır?

1. Son 12 ayın faturaları incelenir, reaktif değerlerin seyri çıkarılır
2. Pano enerjisiz hâlde görsel kontrol edilir; şişme, kararma ve koku aranır
3. Her kondansatörün kapasitesi ölçülür ve etiket değeriyle karşılaştırılır
4. Kontaktör kontakları ve sigortalar kontrol edilir
5. Röle ayarları (hedef cos φ, kademe süresi, C/K değeri) gözden geçirilir
6. Akım trafosunun oranı ve bağlantı yönü doğrulanır
7. Tesis yük altındayken ölçüm alınır ve rapor hazırlanır

Bu bakımın maliyeti, çoğu işletmede bir–iki aylık reaktif ceza tutarına eşit çıkıyor. Yani bakım kendini ilk ay içinde amorti ediyor.

Küçük işletmeler için gerekli mi?

Tek fazlı beslenen, motor yükü olmayan küçük işletmelerde genelde gerekmez. Ancak soğutma kompresörü, büyük motorlu ekipman veya çok sayıda balastlı armatür varsa fatura kontrolü yapılmalıdır.

Karar için sadece son 12 ayın faturası yeterli. Reaktif kaleminde bir tutar görünüyorsa, bunun kompanzasyonla ortadan kaldırılıp kaldırılamayacağını hesaplayarak söyleyebiliyoruz.