Deprem sonrası elektrik ve su tesisatı nasıl kontrol edilir?

Sarsıntı bittikten sonra yapılan ilk kontrol, çoğunlukla gözle görülen hasara odaklanır. Oysa tesisat hasarı sinsi ilerler: gaz hattındaki küçük bir gevşeme, elektrik panosunda oynayan bir bağlantı, gömme borudaki ince bir çatlak. Bu yazı, neye hangi sırayla bakılacağını anlatıyor.

Kısa cevap

Sıra şudur: önce gaz, sonra elektrik, sonra su. Gaz kokusu varsa hiçbir elektrikli düğmeye dokunmadan vana kapatılır, ortam havalandırılır ve dışarı çıkılarak ilgili kuruma haber verilir.

Görünür bir sorun yoksa bile kontrol atlanmamalıdır. Tesisat hasarlarının önemli bölümü ilk günlerde belirti vermez; haftalar sonra sızıntı, koku veya arıza olarak ortaya çıkar.

İlk dakikalar: neyi kapatmalı?

1. Gaz kokusu alıyorsanız: ışık açmayın, priz kullanmayın, çakmak yakmayın. Doğalgaz vanasını kapatın, pencereleri açın, binayı terk edin ve ilgili kuruma bildirin.
2. Koku yoksa da yapıda ciddi hasar varsa doğalgaz vanasını kapatın.
3. Elektrikte yanık kokusu, kıvılcım veya su teması varsa ana şalteri indirin.
4. Su akışı, tavandan damlama veya duvarda hızla yayılan nem varsa ana su vanasını kapatın.
5. Bina boşaltıldıysa üç hattı da kapalı bırakın.

Bu adımlar sıralamayı belirler: gaz her zaman ilk sırada, çünkü diğer iki hattaki müdahale kıvılcım riski taşır. Sıralama bozulduğunda küçük bir kaçak büyük bir olaya dönüşebiliyor.

Doğalgaz tarafı

Doğalgaz iç tesisatı, esnek bağlantıları ve vidalı ekleriyle sarsıntıdan etkilenebilir. Sayaç bağlantısı, kombi girişi ve ocak bağlantısı en çok zorlanan noktalardır. Sızdırmazlık kontrolü köpük testiyle yapılır; asla alevle aranmaz.

Bu kontrolün yetkili kişilerce yapılması gerekir, çünkü sonuç sadece koku ile değil ölçümle doğrulanır.

Yapıda gözle görülür hasar varsa gaz, kontrol tamamlanana kadar kapalı tutulmalı. Isınma ihtiyacı bu kararın önüne geçmemeli; kontrolsüz açılan bir hat, en yüksek riski taşıyan seçenek.

Elektrik tesisatı

Elektrikte iki tür risk vardır: doğrudan hasar ve gizli hasar. Doğrudan hasar görülebilir: kopmuş kablo, düşmüş armatür, kırılmış priz. Gizli hasar ise duvar içindeki bağlantıların gevşemesi veya kablonun zorlanmasıdır.

• Panoyu gözle inceleyin: kararma, is izi, yanık kokusu var mı?
• Kaçak akım rölesinin test butonuna basın; devreyi kesmiyorsa röle görevini yapmıyordur.
• Prizlerde ısınma, kararma veya kıvılcım olup olmadığını kontrol edin.
• Aydınlatma armatürlerinin bağlantılarını gözle kontrol edin.
• Su temas etmiş bölümlerde hat, kurutulup ölçülmeden enerjilendirilmemeli.
• Topraklama sürekliliği ölçümle doğrulanmalı.

Su ile elektriğin bir arada olduğu durumlar en tehlikelisi. Tavandan sızan su bir buata ulaştıysa, kurumasını beklemek yeterli değildir; yalıtım direnci ölçülmeden o hat devreye alınmamalı.

Su tesisatı

Su tarafında ilk kontrol görünür sızıntılardır: kolon dibi, sayaç bağlantısı, kombi çevresi, banyo ve mutfak altları. Ardından gizli kaçak testi gelir.

Test basittir: tüm musluklar kapatılır ve sayaç izlenir. Yarım saat sonra değer değişmişse hatta su gidiyor demektir. Deprem sonrası bu test, gözle görülmeyen boru hasarını ortaya çıkaran en pratik yöntem.

Bir de basınç testi vardır: hat izole edilip belirli bir basınçta bekletilir. Düşüş varsa hasar vardır. Bu yöntem, hangi kolun sorunlu olduğunu daraltmak için kullanılıyor.

Görünmeyen hasarlar

Bu hasarların ortak özelliği, hemen belirti vermemeleri. deprem sonrası kontrolü tek seferlik bir iş olarak değil, birkaç hafta sürecek bir gözlem dönemi olarak düşünmek gerekiyor.

Duvar çatlağı ile tesisat ilişkisi

Bir duvarda çatlak varsa ve o duvarın içinden boru veya kablo geçiyorsa, hattın da zorlanmış olma ihtimali yüksektir. Özellikle ıslak hacim duvarları bu açıdan öncelikli.

Çatlağın onarımı sırasında hattın kontrol edilmesi, aynı duvarı iki kez açmayı önler. Sıva kapatıldıktan sonra ortaya çıkan bir sızıntı, yapılan işin bir bölümünü baştan yaptırır.

Yapısal hasar değerlendirmesi ayrı bir uzmanlık alanıdır ve yetkili kişilerce yapılmalıdır. Tesisat kontrolü, o değerlendirmenin yerine geçmez; onunla birlikte yürütülür.

Depo, hidrofor ve mekanik hacimler

Su deposu ve hidrofor grubu, ağırlıkları nedeniyle sarsıntıda yer değiştirebilir. Bağlantı rakorları zorlanır, esnek bağlantılar yorulur, kaide sabitlemesi gevşer. Kontrolde şunlara bakılır: deponun kaidesi üzerinde oturuşu, giriş–çıkış bağlantılarında sızıntı, pompa kaidesinin sabitliği, pano bağlantılarının durumu.

Bu hacimler genelde bodrumda ve gözden uzak olduğu için kontrol atlanabiliyor. Oysa buradaki küçük bir sızıntı, günlerce fark edilmeden ciddi bir su kaybına dönüşüyor.

Su ve elektrik bir aradaysa

Deprem sonrası en riskli tablo, bir su kaçağının elektrik tesisatına ulaşmasıdır. Tavandan sızan su bir buata veya armatüre girdiğinde, hat normal çalışıyor görünse bile tehlikelidir.

1. Su temas eden bölümün enerjisini kesin.
2. Su kaynağını bulup durdurun.
3. Bölümü kurumaya bırakın; süre birkaç günü bulabilir.
4. Yalıtım direncini ölçtürmeden hattı devreye almayın.
5. Ölçüm düşük çıkarsa ilgili bölümdeki kablo ve bağlantılar yenilenmelidir.

Bu sıralama tartışmaya açık değil. Kurumuş göründüğü için enerjilendirilen hatlarda, yalıtımı bozulmuş bir nokta hem yangın hem çarpılma riski taşıyor.

Onarım mı, yenileme mi?

Karar, hasarın dağılımına bağlı. Tek bir noktada sorun varsa nokta onarımı doğru seçimdir. Birden fazla noktada belirti çıkıyorsa, hattın bütünü değerlendirilmelidir.

• Tek noktada sızıntı, hat yeni: nokta onarımı.
• Birden fazla noktada sızıntı: kol veya hat yenileme.
• Tesisat zaten eski ve tadilat planlanıyor: komple yenileme mantıklı.
• Elektrikte topraklama yok veya kaçak akım rölesi bulunmuyor: yenileme fırsatı.
• Duvarlar tadilat için zaten açılacak: tesisat kararı öne alınmalı.

Tadilat planlanan bir dairede tesisat kararını sonraya bırakmak en pahalı yol. Kırım yapılmışken alınan karar, ikinci bir kırımı ortadan kaldırıyor.

Isıtma sistemi kontrolü

Kombi, sarsıntıda duvar askısı üzerinde oynayabilir. Baca bağlantısının yerinden çıkması, gaz ve su bağlantılarının zorlanması ve genleşme tankının darbe alması olası sonuçlardır.

• Kombinin askı üzerinde sağlam durduğu kontrol edilir.
• Baca bağlantısının tam oturduğu doğrulanır; bu bir güvenlik konusudur.
• Tesisat basıncı okunur ve birkaç gün izlenir; düşüyorsa kaçak vardır.
• Petek vanaları ve rakorlarda sızıntı aranır.
• Yerden ısıtmalı sistemlerde kolektör dolabı kontrol edilir.

Baca bağlantısı özellikle önemli: gözle bakıldığında yerinde duruyormuş gibi görünen bir boru, birkaç milimetre kaymış olabilir. Yetkili servis kontrolü bu nedenle erteleme kaldırmıyor.

Bina ortak tesisatı

Daire içi kontrol tamamlansa bile bina ortak hatları ayrı bir başlık. Kolonlar, su deposu, hidrofor grubu, ortak alan aydınlatması ve pano bu kapsamda.

Ortak alanlarda hasar tespiti yönetim tarafından toplu yaptırıldığında hem maliyet düşer hem kayıt bütünlüğü sağlanır. Tek tek yapılan kontroller, kolon gibi paylaşılan hatlarda sonuç vermez.

Sığınak, otopark ve çatı gibi seyrek girilen bölümler listeye mutlaka eklenmeli. Buralardaki bir sızıntı, aylarca fark edilmeden yapının kendisine zarar verebiliyor.

Kiralık ve boş dairelerde

Boş duran veya kiraya verilmiş dairelerde deprem sonrası kontrol daha da kritik. İçeride kimse olmadığı için bir sızıntı günlerce, bazen haftalarca fark edilmiyor.

Boş daire uzun süre kullanılmayacaksa ana su vanasının kapatılması en basit önlem. Elektrik tarafında ise kullanılmayan devrelerin kapatılması, olası bir sorunun büyümesini engelliyor.

Kontrol yapıldığında sonucun yazılı ve fotoğraflı olarak kayda alınması, daire kullanımdayken ortaya çıkacak sorunlarda neyin ne zaman tespit edildiğini gösteren tek dayanak oluyor.

Kayıt tutmak

Kontrol sırasında gördüklerinizi fotoğraflayın ve tarih atın. Hangi noktada ne bulunduğu, ne yapıldığı ve kim tarafından kontrol edildiği yazılı olmalı. Bu kayıt iki işe yarar: ilerleyen haftalarda yeni bir belirti çıktığında karşılaştırma imkânı verir ve sigorta ya da yönetim süreçlerinde dayanak oluşturur.

Apartmanlarda ortak alanlara ait kontrollerin yönetim tarafından toplu yaptırılması hem maliyeti düşürüyor hem kayıt bütünlüğü sağlıyor.

Kontrol listesi

Listenin sağ sütunu önemli: gaz ve elektrik tarafındaki kontroller yetkili kişilerce yapılmalı. Kullanıcının yapabileceği kısım gözlem ve sayaç testiyle sınırlı, ama o kısım da sonucu belirleyecek kadar değerli.

Sigorta ve hasar kaydı

Deprem sonrası tesisat hasarları, konut sigortası kapsamında değerlendirilebilir. Bunun için hasarın ne zaman ve nasıl tespit edildiğinin kayıtlı olması gerekir.

Onarımdan önce fotoğraf çekmek, yapılan işin faturasını ve raporunu saklamak bu süreçte belirleyici oluyor. Onarım tamamlandıktan sonra geriye dönük belgelemek çok daha zor.

Poliçe kapsamının ne olduğu şirkete göre değişir; o yüzden işlem başlamadan önce sigortacıya bilgi vermek en pratik yol. Süreç, tespit sırasına göre ilerlediğinde tartışma çıkmıyor.

Sonraki haftalarda izlenecekler

İlk kontrol temiz çıksa bile birkaç hafta boyunca şu belirtiler takip edilmeli: duvarda büyüyen nem lekesi, açıklanamayan su faturası artışı, giderden gelen yeni koku, sigortaların sık atması, prizlerde ısınma.

Bunlardan biri ortaya çıkarsa kontrol tekrarlanmalı. Deprem sonrası hasarların bir bölümü, sistem normal çalışmaya devam ettikçe yavaş yavaş büyüyerek belirti veriyor.

Malatya'daki yapı stoğunda deprem sonrası yenilemeler sürüyor. Bu işlerde en çok değer yaratan yaklaşım, görünür onarımla birlikte tesisatı da kayıt altına almak: bir sonraki müdahalede neyin nerede olduğu biliniyor.